Popular Posts

Monday, 22 April 2019

Rongtalgijakode namnikbrujana!

         Bang•a manderangan noktango aro sa•ratango rongtale donganikosa namniktokbea. Uamang rongtalgijaniko mitchiniktoka. Saobarang uamangni biapo aro sa•ra noksamrango gue cha•e chitchurammaniko chakna ampilgija nidika. Uandakgipa bewalko namnikgijani namen nambea. Indiba ua rongtalgijaniko namnikgijagipa apsan mandean sakgipinni biaprangode mitchiate donbana namnikskaa. Uamang ma•sie aro ma•sigijani bewalo ong•rongbata. Adita sakgipinni biaprangko rangtalatgijani bewalrangko apsan mingsankon minggittam pointsrango janapatna namnikbea.

• Rongtalgipa biaprango rona ba picnic cha•na namnikbea. Indiba rokkomari plasticrangko, me•su bigilrangko, cha•ani bon•gijaniko, song•chakram aro chanchakram biaprangkode rongtalatgija donbanawa. Bottle-rangko skatang kona noksikrango aro chibima chiringrango galrame re•banawa. Rongtalao atchongna namnika indiba atchongman•e mitchiate donbana namnika.

• Bajar antirangni rongtalako namnika.  Bajarrango, gario songreo aro ramarango re•ramitingo chips, snacks, biscuits, sweets aro biterangko cha•na, aro cold/soft driks-rangko ringna namniktokbea. Indiba cha•man ringmanede plastics, wrappers aro bottlerangkode skatang je biapon bon•achim, uanon bik rang•san galmalamataina namnika. Sorok ramarango aro garioni galongkatanira namchongmotja. Ua galna nanggiparangko, dikdiksa chimonge ra•bitenba kragipa bewalo galnara be•en bilgrijawachim. Cha•na ringna skang jreako ra•bitnade neng•ja, indiba cha•mane ringmane bigil aro bikoprarako dikdiksa ra•bite kragipa biapo galna aro rongtale donnade neng•a aro aratbea.

• Sa•ratango chitchuakode namnikjana, an•tangan rama sorok aro bajar antiode chitchuna namnikskara. Biterangni bigilrangko garioni galongkatatna namnika, aro ua rama sorokko saniba rongtale donnengako alturiri mitchiata.

Ua biap nang•ni re•bana skang maidakgipa rongtalao dongachim, ua biapko apsan rongtalao rakkianian gamchata. Maikai sa•ratangko rongtale rakkia, bajar anti rama buringrango skatang galramram galpitpitjana.

Wednesday, 17 April 2019

Easter Monday: Maia bewalo cha•rimenga?

• Re•baenggipa Robibar(21st April, 2019) Chakatpil•ani robibar ba Easter Sunday ong•a. Ian Kristianrangni dal•batgipa maniani aro bebera•ani ja•pang ong•a. Jisu jokatgipa Isolni depante, mande jatko jokatna mande pil•e atchiaha innomangba ong•gramaigenchim. Sawa a•gilsako atchija, aro skangni chasongo namgijagipa mande kracha•begipa bewalo so•otako man•rongachim. Uarang Jisu Isolni depante chisolo so•otako man•aniara, Jisuko namgijagipa innen chanchiaigenchim. Indiba salgittamni ja•mano, siaoni chakatpil•anisa uni chong•mot Isol ong•ani aro jokatgipa ong•aniko sakki on•aha. Jisu siaoni chakatpil•jaode, Kristianrangni bebera•ani ong•grammaigenchim.

• Ia Kristianni dal•batgipa bebera•ani ja•pangara mandeni ga•aktelaoni salantio Jisu Kristo-o, tanggipa chakatpil•anio an•ching sakprakkon chakatpil•china namaona an•pilanina chol ong•a. An•ching salantian an•chingni namgijaoni chakatpil•na krengna nanga.

• Ia chakatpil•ani kario, kusi ong•e katcha•anina ka•sroke nokdangni gita ba chadambeni dol gita, ba ripengskarang baksa damsan cha•rimaniko (Easter Monday salo) A•chik a•songo dakrongba•enga, ian nambegipa dakbewal ong•a. Ga•akgiminoni aro janggini sigiminnoni chakatpil•anio katcha•ani nambea.

• Indiba mingsa chanchina nangbeani: Ia damsan cha•rimaniara maia bewalo ong•enga? Ia Easter Monday-o damsan cha•rimaniara an•tangni janggina, ma•a paana, nokdangna, dedrangna aro songsalna neng•nikaniko on•engama on•jaenga. An•ching ua sombar salko, Isolni namnikanio kra•a bewalo re•atengama? Chanchina nangani.

• Chu-ara namama namja? Chu nambegipa ong•a, indiba bang•an chuni nokkolosa ong•ronga. Iani bidingo chuara namgijagipa ong•a ine aganrongbata. Na•a chuni nokkol ong•jagenchimode aro na•a chuko rongtale jakkalna man•ode namachim. Indiba chengoni obostarangko nipilaton, bang•an chuko sason ka•na man•ja aro chuni nokkolsa ong•batrongskaa. Uni gimin, mandeni bilgriani a•selo 'chu ringani pap ong•a' ine aganronga, maina chu papona dilrongbata aro bang•an chuo ga•akaha. Uni gimin chuko ringjana man•on nambatbea. 'Chu namgipa ong•a. Chu ringani pap ong•ja indiba chuo pekanisa pap ong•a'. Peka ine agannengon chu ringe pekamangmangkosan mangsongja, chu ringanio chuo pekgijaba pekani donga. Ia pekaniara, chu ringe spiritually pekani, psychology pekani, tangka jakkalanio pekani aro rokkomari gisikni aro janggini pekanikoba bak dongpa•a. Ia chu ringanio songsalna namgijaniko ra•baode, sera bera katta agannahaode, dedrang ba pagipa-ma•gipa nokdangni tom•tomaniko jingjengatode, ian chu ringanio pekgija pekaniko mesoka. Chu mandeko kragijaniona dilrongbata. Uni gimin mande chuko gelna man•on nambatbea.

• Ia Easter Monday-o, A•chik a•songo bang•an chiring wari aro namnamgipa biaprango damsan cha•beronga. Ian nambea. Indiba bilsiantian ia kusini salo duknikoba knaronga, jekai saoba chio janggi galana, saoba til•ekana, saoba jegrikana, saoba bottle dokpretana, saoba peke salenba accident ong•ana aro rokkomari ong•aniko knaronga. Ia rokkomari a•sel ong•ronggiparangoni, minggittam nambatgijagipara: Janggi galani, til•ekani (pante me•tra ba me•apa-me•chikma) aro pekarame accident ong•ani. Iarang maini a•sel, ong•a? Iarangna aganchakani bang•bea, indiba kan•dikbee agangenchimode a•gilsakni gitasan kusi ong•ani a•sel aro janggini gita toromo chakatpil•ani dongja•ani a•sel ong•a. Ia dal•batgipa Christianni bebera•ani ja•pango bang•an gilja re•anga aro bang•an gilja re•gija a•gilsakni gitasan an•saona tarisoa.

• Uni gimin an•ching ia Jisuni chakatpil•aniko gisik ra•engon, an•chingba namaona chakatpil•na ja•ku de•rimna. Gisikni aro janggini gita cha•katpilanina krengna. Picnic cha•giparang je biapo ong•genchimoba mikrake aro simsake kra•a bewalo katchachimrimna. Simsakbee katchae jinma damsan chakatpil•e cha•rimna. Isolo chakatpil•anigri picnic cha•genchimode ian ong•gramaigipa katcha•ani ong•a.

Tuesday, 16 April 2019

Maini a•sel, nokdangoninma?

• Da•ororo adita manderangni skatang mande sakgipinko bal•ekani bariroroenga gita nikmannenga. Ua je kam aro a•seloba re•chakatbo, ua mandeko mandean ra•rongbrejaengaha. Saoba aganna, ‘Uarangara ka•dinganinasan’. Ka•dinganinara rokkomari nama bewal aro gadangrang bang•achimde. Ka•dinganioba man rakkiani dongachim. Angni chonmitingode, an•tangna chu•batgiparangkode kra•aniomangba skatang bal•ekchakjachimde, ‘Kreta ba mande ra•anio dongaiachimde'.

• Da•oara saoba dilgiparangko aro saoba film kal•gipani noksa bimangrangko sostasa man•skaengaha. Politicians-rang sakprakni nanggnikako dakna amjagenchimoba ba nambee kakkete re•na man•jagenchimoba, uamangni man dongachimde. Bang•a dilgiparangan namna krengani donga. A•songko chalaigipa gri, a•song bringbring brangbrang ong•chongmotgen. Uamang namjagenchimode, namdapatna na•a kang•kare kaenba re•chakatboda. Namnikbo namnikjabo kal•stape katta skatang agannani namjabea.

• Chasong gital oe, digitalni chasong... Indiba mande ra•ani aro man rakkianiba dongaba. Mande ra•ani aro man rakkianide chasong gimikoan an•chi dongkamaba. Nikna man•enga A•chikrangni dal•dalgipa dilgiparangko jekai Pa. Purno Sangma, Pa. Mukul Sangma, Pa. Conrad Sangma, aro gipinrangkoba robolna baten mande ra•jaenga. Robolkon bretna kennenba name kal•kua aro jakkalkua. Ua dilgiparangde robolna baten gamchatachimde. 

• Da•o minggipin nikna man•enggipara, Te. Saldorik, Tra. Mikkimchisa/Mikkachi aro gipinrangkoba, uamangni noksarangko/photorangko jakkale skatang kattarang aro memes-rangosa chonniktoke bal•ektoke rotokaia. Mitamrang chonnike bal•eka, mitamrang ka•dingna bal•eka aro mitamrang mikbue bal•eka. Chonnikgija bal•ekomangba kattarangko chanchie nipabo, uarang nambeamare. Uamangni manba dongpa•ake. Bal•ekengon sakgipinni juttakoba ganne nipabore. 

• Chonnika man•giparangna: Nang•ni dakenggipa namode aro namenga ine nikode, da•a dontonga. Miksonganio tongtong ja•ku de•angkubo. Chonnikgipade dongtelaria, darangan a•gimikni namnikakode dakna amja. Jegitaba namako dakbo, namja ine jegipade dongaia.

• Name nikja aro krajare, skatang katta ku•sikni gam•ana bokbokode aro changa sapatangna(creativity) jeko jako skatang tarie mesokataiode. Man rakkiani aro mande ra•anian gamchatbatare.

• Name ja•pang ja•dilko niatode, iandakgipa katta agannanirang nokdangonin a•bachengani ong•akon. Chonmitingonin mande skako man dongija aro mande ra•gija bal•ekaniko champengja•ani ong•engakon. Mitamrang ma•a pakoba mande ra•ja. Abitangkon rakpangpilaria. 

Friday, 12 April 2019

Chakkol ong·ja Dakchakgipa

Ø  Chakkol, rakkol, cha·parikgipa, nomil, ba pante aro je kattaoba mingbo, uandakgipa kattarangchi okamaniara krabreja. Uamang man·e cha·kalgipa aro cholikal·gipao donga aro uamangni (nok nokgipani) kamrangko ritchengata. Uan cholikal·gipa mandena mairongpil·e katcha·ani ong·a. Chakkol inne uamangko dugapil·e mingsani ja·man minggipin kamko ka·ataniara; aro nok nokgipani manderang bang·a changon chonna remma kamrangkoba (domestic chores-ko) ka·rongbregijaniara ka·tong grianiko mesoka.

 

Ø  Bi·satangko nangchongmotgipa kamo, jekai su·srangani, chonchonnako aro nata sol·aniko dangtapnan bang·an detangkode on·rongja. Bi·satangko kutoritangko, sa·ra aro bilsokani kri chongipa ba·ra cholatangkoba su·srangnaan on·rongja, skija aro didija. Uandakako man·gipa dedrang, rongtalatna sapjawa indiba mitchirakgipa ong·skaronga. Uamangko porainasan skia aro song∙ani ritanikoba bi∙satangko bang∙a choligipa ma∙a paarangan champenga. Uandake dakaniara ma∙ni paani bi∙satangna andalao ka∙saaniko mesoka. Uan tusianio detangko namgijagipa bewalona nikna amgijanio ramako pue on∙na. Ua choligipa de, bebegita poraia dal∙angoba songsalna jakkaltobegipa ong∙rongjawa; aro uichakani gisik dongbrejawa. Saksa sakgnisan chonna remma kamo neng∙skimani aro gitchianiko ma∙sigen. Bang∙an chongipa kamko ka∙e rongtal an∙talatgipako mande ra∙na changjawa. Uni gimin gisepo dakchakgipako dakchakchina didiani nambea. Detangko gipin kamko ka∙atgija, poraimangmangchina didianiara gualani kam ong∙a.

 

Ø  Bebean bang∙a choligiparang, kattamangmangchi mande ra∙china aganna indiba kamchi aro bewalchi noko dakchakgipako mande ra∙na changrongbreja. Nokdangni dal∙drobagipa dedrangba, rimrim noko dakchakgipanasa plates-baterangko jinnongronga aro galgoprongbata. Arey! Chonna remma rongtalatanikode nokni dedrangniba dangtapani nangchongmotgipa kam ong∙achimba. Bidana ka∙oksianiara, poraianiara lekkamangmangoniko skie ra∙anisan ong∙ja aro jak sra∙aniko skie ra∙ani ong∙a. Poraia skianiara chanchiani, katta ku∙atani aro daka kam cholon-bewal gimikkon dake skiera∙anisa ong∙a. Detangko nokni sa∙ra nokkrako otrokatani, me∙dik sam∙dikrangko natatani aro chola ba∙ratangko su∙srangchina (domestic chores) didianiara, detangna ka∙sagijani ong∙jachim.

 

Ø  Choligipa mande dakchakaniko nangesa, cholikal∙gijagipa mandeko nange am∙ronga. Uni gimin ua nang∙ni noko donggipa chakkol ba rakkol ong∙ja; indiba nang∙ni nokko aro nokdangni mande sakprakkon dakchakgipasa. Ua nang noko donggipaban dakchakaniko nanggipa ong∙a indiba ua dongparikgipa ba cha∙parikgipa ong∙ja aro ua nang∙ko DAKCHAKGIPA ong∙a. Ua dakchakgipa dongjagenchimode nang∙ni nokdangni kamrang jrebata. Uni gimin, ua nang nokdangni gamrangko chilchakgipa aro ritchengatgipa ong∙a. Rakkol aro chakkol, ia katta onne aganjagenchimoba, bang∙an onnatanio jakkalbata. Uni gimin uko onnate agannaming apsannaia.

 

Ø  Man∙eba cha∙bo kangalba ong∙bo, chonna remma kamrangko rim∙china ma∙a paa dedrang sakprakon skina nanga. Dedrang noko dakchakgipako dakchakna nangchongmota. Dedrangko nokni raja aro rani ong∙china ritimna cholko on∙a nangja. Dedrangko maha-maha dongate, chonna remma kamna kang∙kare kom∙atgijaniara, detangko namgija∙aniona aro sakgipinko mande ra∙gijaniona dilanisan ong∙a.

 

Ø  Uni gimin noko dongpagipa rakkol ong∙ja. Ua nang∙ko dakchakgipasa. Uni dakchakanina nok nokgipa dakchakna nangska∙aniara, dakna nanggni kam ong∙skaa. Dakchakgipako tangkachisan dakchakska∙ani ong∙ja. Tangkachi dakchakaniara bang∙a dakchakani cholrangoni, rokkomsasan ong∙a. Uamangko dakchakska∙anide, uamangni gisikko, ka∙tongko aro uamangni kamkoba ritchengatska∙anisa ong∙a. Ua dakchakgipa dambe ong∙genchimode maiba skie ra∙dapani cholko uamangnaba mesokjolani aro kulie on∙anian nok nokgipani nambegipa gun ong∙a. Noko dakchakna rakkion, uko poraiatna ba maiba janggi tangani cholkoba mesokna nangchongmota.

 

Thursday, 11 April 2019

CAB Politics

• CAB is a complex issue but I hate as it comes on the basis of religion, minorities, or even applied to majority directly or indirectly and most of all,  inequality is concealed. What will happen to Hindus if it becomes even more minority in Bangladesh, Pakistan, Afghanistan, etc.? What will happen if Muslims becomes even more minority in India? What will happen if Christians become even more minority in India, Bangladesh, Pakistan, etc.? What will happen if Buddhists becomes even more minority in India, Bangladesh, Pakistan, etc.? What will happen if Sikhs becomes even more minority in Bangladesh, Pakistan, etc.? Or what will happen if any of them becomes too much majority in the other way round? CAB is a very complex issue, I personally firmly oppose it and many do. In whatever version CAB is implemented, it will create an even more opportunity and add more spice towards communal differences. Illegal migrants are illegal migrants. That’s it. Everyone knows how poor people are treated, and hence, minorities could be poor. To whatever group you belong to, your group is a minority in one region or the other. To answer to this is EQUALITY. But it's a big question, what is the real meaning of EQUALITY. Everyone knows the real meaning but most try to apply equality only from one side.

• But now the query is...who...initiates & supports...and for what?
• INC initiated CAB, then opposed when BJP tries to table it, & currently opposing when in opposition. That’s something to ponder upon.
• BJP is modifying CAB, tried to pass & still firm to bringing back. That’s something to ponder upon.
• NPP had opposed, is opposing and determine to oppose strongly even though in alliance with NDA & want it to be REFRAMED meeting the sentiments of the NE. Whatever the reframe will be if the sentiments of NE isn't met, it is FIRM to opposing it. That’s something to ponder upon.
• INC too in some way had allied with BJP at least in some states(viz. JHADC)....
NPP as well allies with BJP/NDA...
AGP as well allied with BJP/NDA/NEDA once upon a time...
UDP as well allied with NEDA...
And many others too....

• Alliance doesn’t mean that party. Their ideologies are different. Alliance doesn’t mean it is that party, it has its identity. But there is as well wrong politics on alliance. 
• Indecent politics always exist. That’s what that make many to hate politics.

• In whichever versions, CAB may be made to return I'm against as it will intensify communal differences among the various communities.

• What is politics? I can’t understand how the real meaning of politics is defiled. Currently, most understand only this besmirch politics. I think, POLITICS must be depressed and angry for befouling her.

Saturday, 6 April 2019

I wish! ‘A traditional campaign is reformed to a modern conscience campaign while on reign tenure' (Part 2)

• I wish, a CAMPAIGN for elections are habituated to after the elections much more than  just before an election. It is with the reformation of traditional campaign, the needs of the locals and its delivery to the grassroots levels will be met more effectively. Campaign after the elections in one's own constituency would also create a sharp eyes towards observing the needs for developments. It has much time to discuss and meditated upon the needs of the people in the respective villages or regions. Unless tabling of  issues faced is held during the reign tenure, sincerity, effectiveness and transparency will surely wither away. Tall talks and promises are just a noisy gong when a victor never or hardly visits areas that lie within victor's map. A victor will never really know the needs of the locals if it stays at its own secluded life all along the reigning years.

• One may say, a victor has lots to do and hence gets no time to campaign. If everyday campaign can be made just before the elections, will a victor has no time while in reigning tenure? Everyone has no time at all, but just a priority given. It is only just a cop-out for the victor to say, ‘no time'. It is only an alibi to voice out that it can't reach out to most corner of the constituency. If a campaign during the reign tenure is habituated, the voice of the conscience of that region will be watered well. Yes, of course every issues can't be sort out all at once but gradually will and hence tabling the issues of the region, in that region is essential. This tabling of issues is never sufficient to just before the election. Tabling issues will be transparently visible when issues of that region is discoursed during the tenure years of reign, sitting around the same table with the victor and the voters listening to one another. In talks just before the election, speakers only talks and the crowd only heard the voice. In talks during tenure reign campaign, speakers will produce reasoning voice and the crowd will listen to the speaker's voice. Hearing and listening are two completely different words. The tabling of issues  together on the same table will  pave the way to creative exchange of ideas.

• Therefore, a campaign just before the election must be reformed to a campaign during the reign tenure to effective discourse of the issues and transparent delivery. The voice towards the tenure reign campaign seems funny but it is a must to reforming the traditional campaign to modern conscience campaign to visible transparent exchange of issues.

I wish: There is no money power! (Part 1)

• I wish there is no money power in elections in any of the political party. I love the ideologies of INC, UDP, NPP and some other more. But there is always a black sheep that destroys the ideology within its own party due to greed and no dedication. Be in a top party leaders, mid-leaders, ground leaders and even in voters, there exist a bad apple. These certain black sheep create unbearable odour that fordo the dignity of the party.

• Politics in itself is clean and transparent, but this is fumigated by certain black sheep.

• I wish good deeds done by one party is appreciated openly by the other. Likewise, wrong deeds must be tabled as an award for her actions.

• Having said that, the sentence reminds: You are too young to understand politics. Yes, too young...but to know that there exist a bad apple is young enough to understand 😀😀😀

• Eh~eh! Wait... There is always good thing or bad thing in every individual. That good individual can raise the entire race just like ....(name by yourself)...😀😀😀

• Never blame all the drivers just because one driver rode recklessly.
Never name the entire family just because one of the family members had stolen.
But work creatively to pick out that black sheep...to...

Wednesday, 27 February 2019

Joltangni ku∙bewalko ripingna (Standard A∙chik version)

         Joltangni ku∙bewalko ripingna indiba jolgipinni ku∙bewalkoba chonnikskajana aro jakkalangjringna. Da∙on anang dongkua rong∙kuchakba bang∙kua. Gimagimin kattako nemrimna, pindapgimin ku∙tangko kingkilakrimna aro gipugimin ku∙birongko koldorimtaina. Ia a∙bachengani ritingrangko poraichengon, maini bidingo aro maidakgipa miksonganina ripingani ku∙rang nakatenga darangan uiranna-ma∙siranna ine anga ka∙donga aro bebera∙a. Pora-bida skie ra∙aniara nama mangmangkosan skie ra∙ani ong∙ja indiba bikpil-chu∙pil, mikkang-ki∙sang, kosak-ka∙ma aro jakra-jakasi niwilwalenba chanchitaitaienba namako ripinganina, nambregijako taridapanina aro namsranggijako ra∙galanina ja∙ku de∙anisa ong∙a. Bida donganiara p’lak gadangonikon mande ra∙ani aro gamchataniko ma∙sie-uie ra∙anisa ong∙a. An∙ching jattangko ripingna nanga indiba jat gipinkoba gamchatnikna nangska∙a, maina darang jatan bol pangsanni cheksirangsa ong∙a. Cheksi-bipekrang bol bipang ma∙pangoni den∙ritamako man∙on sia, aro sijagenchimoba bijak sisropchenga-rendichenga aro ja∙dil su∙taina neng∙skima. Ia miksonganio an∙ching ning∙tubatkale chanchibewalna nanga.
             
             An∙ching A∙chik jat-o kotok 12 donga. Ia jatni kotok 12-ko, katta ku∙bewalo, kam daka bewalo aro songdongram a∙dok-a∙ja biap-jolni krisa kotok dolko baakaha (ine an∙tangde bebera∙a). Ia kotok-ko baakaniara namgninasa, aro ma∙ekgrikanina ong∙chongmotsrangja. Ia kotokni bidingo aro katta ku∙bewalo, mamung saloba baaka-ra∙ronnani aro mikkrem-mikchip mikreng-niani donganiara nikna altubegijagipa bisigraksan ong∙aia. Ia kotok ge 12-ni katta aganbewalko an∙ching ka∙sine ka∙sine ra∙dapgrike aro gamchatnikgrike jakkalba∙aniara, jatni nitobatkalbegipa aro knatobataniona ku∙rang ong∙dapgen. Jekai English ku∙sik-o bilsianti gipin jatni ku∙sikoni kattako ra∙dape bang∙a kattarangan mingsa orto-o donga aro rokkomari bang∙a. (Jekon English-chi agangenchimode, due to adapting and accepting the words of the foreign languages of the world, English language has numerous vocabularies). Iani gimin an∙ching jolantini ku∙bewalko jakkaldimna mikrakbena aro sko dondime chanchina nangenga. 

               Darang mandean atchina skang ‘badia song jolo aro maidakgipa nokdango atchigen, uko baseja aro seokja’. Da∙ororo an∙ching bi∙sa-de∙sarangkoba, chadamberangkoba aro dal∙gimin mitam mande gitchamanggipakomangba jolgipinni ku∙bewalko chonnikanirangko nikna aro knana man∙enga. Ia chonnikani bewalko ga∙kimitna-piktilongna krengode nambata. Na∙aba angaba Dakgipa Rugipa Patti-ra∙rongipani skaniosa, je a∙songni, songjinmani aro kona noksikni song jol gittim dringo atchiaha. An∙tangtang darangni namnikbe∙e baseanichi ong∙gijasa, kangalgipao ba choligipao je biap aro nokdang-dringo atchiaha. P’lak mandean an∙tangari changa sapanio atchia indiba maidakgipa jol aro gadang biapo dal∙roroa uani kri bewalrangko balnapa aro rang∙sita. Uni gimin an∙ching jadagipakoba ma∙sichake ra∙chakenba chonnikjana aro uigipa-seng∙gipaba an∙tangko gangbingna nangskaja. Man∙e cha∙gipa sakantian man∙e cha∙gipagandararaode tangkamna amja aro cholikal∙gijagipa mandeko nangkua. Apsan dake, kangalgipaba kangalgipagandarara∙ode tangkamna amja aro cholikal∙gipa mandeko nangkua. Cholikal∙gipa mande dakchakaniko nangesa, an∙tangko dakchakchina kangalkal∙gipako an∙tangni nok-o rakkia, aro noknokgipao dongpagipaba dakchakaniko nangesa cholikal∙gipao dongpa∙a aro uko dakchakska∙a. Choligipa mande chakkolni gamchataniko ning∙tue uigipa, rakkolko mamung saloba chonnikjawa aro kal∙stekjawa. Uni gimin sorkario-songsalo janggi tanganio an∙ching p’lakan jatgipinko, ma∙malgipinko, dolgipinko, kotokgipinko aro chu∙a-on∙dima gadang gipinko nanggrikani ong∙a. Ia saksa sakgipinko dakchakgrikanina nangskagrikaniko gisikona, be∙enona aro ka∙tongona bitchil satna ge∙na nangchongmota. 

                 Na∙a A∙we, Dual, Ganching, Chisak, Am∙beng, Matabeng, Matchi, Atong aro je kotok jolo atchiaha, uon katchabo aro ka∙srokbo. Na∙a Bangladesh-o, Tripura-o, Assam-o aro je jol biapoba Garo ong∙e atchiaha joltangni ku∙tangon ka∙dingsmitbo. Na∙a Assam-o, Karbi Anglong-o, Balat-o, Shillong-o, Dimapur-o, Refugee ong∙eba aro Garo Hills-ni hiri-sima jeon gipin jat baksa apsan dongbrinna nangachim aro Garo jat komibatgipa a∙dok-a∙jarangoba atchiahachim uon katchabo aro rasong chabo. An∙tangni atchiatangni a∙dok-a∙jana dukko man∙gipa mikchi jol∙jolgipara Dakgipako Rugipako mitelpil∙gijaniko mesoka aro jolgipinni ku∙bewalko chonnikgipa mandeba Misi-Saljongko chonnikgipa ong∙skaa. Jolni kri an∙tangtangni ku∙koba an∙ching tangkame tangsime ritime ripingna nangchongmota. Je kattarangan, aro bimungrangkon jolni kri A∙chik ku∙o katta donga, uandakgipa kattarangko an∙ching golpona aro ripingna nangchongmota. Garo ku∙chi agan-golpoanio an∙ching ku∙tango katta donggiparangkode ku∙tang kattako jakkalna nanga. English ba gipin ku∙o golpoa-ka∙dinganio uamangni ku∙ko chu∙gimik jakkaloan knatobata. Simon George aro Jesse James uamangni Comedy (Ka∙dingani) film-o janapani gita, English-chi aganode, English-chi gimikoan srangsrang; A∙chik ku∙chi aganode, A∙chik ku∙chian srangsrang aro je ku∙sikchian ua somoio jakkalengachim ua ku∙sikchi chu∙gimik srangsrang jakkalanian nambata aro me∙subata. Binda-bindi brin-bawe agananikode knatoja aro mesake dongsiksakataniko ra∙baa. Bebean gipin jat bang∙batao brine songdong-a∙chagiparang, bajar-anti re∙anio aro bading-chiwalanio gipin jatni kattarangko bang∙bate jakkalengaha, uan obostani kri ong∙enga. Uni gimin ia obostani kri ku∙tangko gima∙atenganiko an∙ching kana ong∙kamna nangjaengaha aro ia obostako sanna-banna nangengaha. Na∙aba angaba jean A∙chik bang∙batao aro diltugipa songadamrango atchigiparangba, gipin jat bang∙batgipa biapo atchigenchimode an∙chingni jongadaska ku∙tangko name srange man∙gijagipa gitan apsan ong∙genchim. Name nipilatgenchimode, Tura aro gipin Garo bang∙batgipa biapo atchigipa A∙chikrangba ku∙tang katta donggipa kattarangkon ku∙gipinko jakkaltokengaha. Dukko man∙a maina skia-pora donggiparangan ku∙tangko gualenggiparangan a∙wek-chiwekpil∙baengaha. Ia seanio gipin jat ba gipin jolni kattarangko aganabe aro jakkalnabe ine mangsongja indiba A∙chik ku∙tango golpoengode, chu∙gimik ku∙tango jakkalanikosa knatonikbata aro krabata. Iako aganengon an∙ching A∙we ku∙komangmangsan jakkalna nangja, Am∙beng ku∙komangmangsan jakkalna nangja aro Dual ku∙komangmangsan jakkipna nangja. An∙ching chiakongni beng∙blok gita ‘blok-blok blok-blok’ ine biapsanno mikodamdatari dongna nangjaha. An∙ching je jolni A∙chik ku∙koba brine-melie jakkalna aro ripingna nangbaenga. Uni gimin an∙ching jolni kri kattarangko agana man∙ode nambea aro uigijako pe∙skae on∙aniba namskabea. Ma∙sigijako talatgrikanichisa aro uigijaniko skigrikanichisa an∙ching sakprakni uianirang aro seng∙anirang jelroroa. Darang mandean me∙dikni miko channa amja. Apsan dake, darang mandean p’lako uina amja. Uni gimin chonnikgipa mande an∙tangni mikgriko uija∙ani a∙selsa ong∙a aro uamangko chonnikskajana krenganian nambesranga. 

             Garo Hills-ni a∙dok chiga diltugipa kona noksikrangchian, songadam-nokadamchimangba A∙chik ku∙o Bengali, Hindi aro English man∙chape golpoaniko knana brangjawa. Lekka-pora dongsranggijagipaoni ku∙sikonikomangba English kattako rongti-rongta aro rongsrangemangba b’longkatba∙ako knarongna amma. A∙chik ku∙chi tom∙bimongataniko ong∙atengani somoioba aganprakenggipaba (aganenggipaba) agre english-ko man∙chape agangiparang bang∙beenga aro ritimroroenga. English-chiba ong∙srangja aro Garo-chiba ong∙srangja. Bebean english man∙giparangnade, Garo-chi aganengon english man∙chape aganoba ortorangko aro miksonganirangko name talen uirikna man∙a. Indiba English man∙gijagipa knatimenggipanade rittiti-bintata ortorangko rongtale uirikna man∙jaenba miksonganiko chu∙banda ong∙esa ma∙sia. Ia aganprakanio English ba gipin ku∙ko jakkalnabe ine miksongja indiba je kattaan ku∙tango donga, uarangko jakkalon namsrangbata aro gamchatbata. Mitam kattarango Garo ku∙chi mangsonganiko talja aro rongsrangja, indiba gipin ku∙ko jakkalchapengon aganprakgipa sakanti ku∙tangona pe∙skajole agananian gun gnangbata maina uni miksongani ku∙rangantiko knatimsoenggipaprakan uirikna altubata. Ku∙tango dongtelgijagipa kattako, an∙ching A∙chik ku∙ona sroe jakkalna man∙a indiba ku∙tango donggipa kattako an∙ching gope galenba a∙kin cha∙atna nangsrangja. Ia janapanirango ku∙gipinko nidikanio ong∙ja indiba ku∙tangko moila-jabol nangatgija ripinganinasa ong∙a.

            Janapgimin gita mitam jolrango jeon A∙chikrang komibeachim uamang ku∙tangkon gualengaha aro gima∙atangengaha. Gualjagenchimoba obostani kri ku∙tangko jakkalja∙engaha. Uni gimin an∙ching joltangni A∙chik ku∙tangko jakkale ripingchina gita didigrikna aro ka∙dongatgrikna mikrakanirangko nangengaha. Jolgipinni ku∙ko chonnikjana indiba batesa jolni A∙chik ku∙antiko gima∙angenggipa kattarangko kolame-koldoe ripake-su∙srange ma∙kimatna-chongkimatna an∙ching didigrikna. Jolni ku∙bewalna ka∙dingstekjana aro ‘an∙tangba ua jolo atchigenchimode, maidakgipa ku∙bewalo agan-golpogenchim’, iandake chanchiska∙enba studapaniko galsrangenba kimitsrangna. P’lak jolni pora-bida donggipa-donggijagipa A∙chik sakprakrangan sea-jotaniomangmangsan ong∙aigija attam-pring ripeng-baju ganda baksa agangolpoanioba, A∙chik standard ( ba jekon bang∙aan A∙we inna) kattakosan ga∙subatgipa ine jakkalanichi jolgipinni kattarangde gima∙angengaha. Oe, A∙we kattarang ga∙sua indiba jolgipinni kattarangba apsannen ga∙sua. Je chadambean A∙chik standard kattako jakkalgija joltangni ku∙bewalo agan-golpoode, ua chadambe joltangni mandeskachimangba a∙rongga ba skia man∙gijagipa ine chonnikanirangko chagrongani suakachim aro suakengkua. Uni gimin p’lak jolni ku∙bewalkon, jolni A∙chik ku∙birongkode an∙ching o∙brane-dangbrane rakkina nangchongmota. O∙branja-dangbranjagenchimode til∙tilangenggipa rendiangenggipa jolni gamchatgipa A∙chik kattarang rendie-ran∙krape gima-siangkugen. Joltangni ku∙bewalko sualode-warachakode, A∙chik ku∙oba mingsa ortokon bang∙a apsannanggipa kattachi talatna ma∙talna nambegen aro A∙chikku jelroroe chanangdapgen aro mikkang nitobatbegen. 

          Hahaha! Ka∙dingbo, maina ku∙sompopo dakska∙enga?  Indiba mingsakosa uie ra∙skana: Ka∙dingani rokkomrang donga. Ia ka∙dingani rokkom-ko anga rokkom chet-ona baakatna namnikbea, uarangara: (i) Ma∙sijae chonnikgija ka∙dingani (ii) Ma∙sie chonnikgija ka∙dingani (iii) Ma∙sijae kusinasan ka∙dingani (iv) Ma∙sie kusinasan ka∙dingani (v) Ma∙sijae chonnike-kal∙steke ka∙dingani (vi) Ma∙sie chonnike-kal∙steke ka∙dingani (vii) Gisikosan ka∙dingenba, ka∙dinggija-chonnikgija bu∙dapani, (viii) Gisikosan ka∙dingenba, ka∙dinggija-chonnike bu∙dapani. Je gitaba jolni ku∙bewalna ka∙dingbo, chonnikgija ka∙dinggipa an∙senga maina ua mande jolgipinni ning∙tuaniko uia. Jolgipinni ku∙bewalna chonnike ka∙dinggipa sakprakan, ku∙sik (ba language-ni) ning∙tuaniko uigijagipa ong∙a. Chonnikgija ka∙dinganian be∙enna-gisikna an∙senganiko ra∙baa, indiba chonnike ka∙dinganiara be∙enna-gisikna sabisi-sakonchiko balbaska∙a. Uni gimin jolgipinni ku∙bewalna ka∙dingna sikode ka∙dingna indiba chonnikgija ka∙dingna. Ka∙dinganio simsakberimtokna.

Ambinode intangode, ritimgitalni soksolgitalni chasongode, rong∙semsemko bisemsemko jing∙jingoba ki∙rokoba, chutaloba basegaloba neng∙batnawa gitchibatnawa. Da∙omitingan altumitingan sa∙ratangko otrokna, nokkratangko ba∙talna, balimtangko chi∙rongatna. Sa∙rao ammo mi rammako do∙ni wakni miko cha∙ako, do∙rikna-wakrikna namgekmiting. Ja∙manode ja∙wilode an∙chingni mikode bon∙tilonge-bon∙chichote cha∙emingna katnawa. Chon∙jaoba a∙nemate an∙cheng rong∙sem chigadamate donnawa. Jolni ku∙biwalba A∙chik jatni krong, ia krongko a∙kin wega∙aoniko jong∙mot cha∙aoniko champengna wal∙mikna-su∙mikna nangnawa.  Uni gimin hai p’lak jolni A∙chik ripengskarang joltangni ku∙biwalko krat cha∙gijaan, a∙sal on∙e bera kae chi rudape tangcha∙ataina aro damboltaiatna ku∙cholsan ja∙ku de∙rimna.

[In making lines]
Asol English: Please stand straight.
Bringimin Garo: Please, straight chadengbo (ba ka∙sapae straight chadengbo)
Asol Garo: Ka∙sapae sida chadengbo (ba ‘ka∙sapae sronge chadengbo’)

[In manner of standing]
Asol English: Please stand straight.
Bringimin Garo: Ka∙sapae straight chadengbo.
Asol Garo: Ka∙sapae srongkra∙e chadengbo. (‘Ka∙sapae sida chadengbo’, iade ong∙breja)
(Sida/sronge aro Srongkra kattani ortoara apsananga indiba apsanja)


(Ia kan∙dikgipa seanio A∙we kattachi seaha indiba mitam kattarangkode mangsongmanchaean Am∙beng ku∙bewalni sulko ra∙chapeba seaha).


Joltangni ku∙bewalko hai ripingtokrimna. 

[Ku∙pattina aro agandapna sikgipa sakprakon rimchaksoa. Comment-o janapatode ka∙srokbee mitelbege]

-          By Am∙beng pante

Tuesday, 30 October 2018

Matrilineal Culture, Meghalaya; Unique culture of Meghalaya





A short speech on the Unique Culture of Meghalaya: Khasis, Garos & Jaintias.
Every person & every culture is unique in its own way. Differences is the root of beauty.
      Meghalaya is one of the very few surviving matrilineal societies in the world. The three major tribes of Meghalaya have unique matrilineal system, wherein women are the owners of the house and yet patriarchal where men govern the house as head of the family. Tracing descent is only through female lines. Gender equality is well maintained. In Meghalayan matrilineal culture, the inheritance of property generally goes to the youngest daughter of the family. The four main similarities among these three tribes are matrilocal, matrilineal descent, patriarchy and inheritance in which the youngest daughter receives the ransom properties. Garos are matrilineal but purely patriarchal. But few reports cite that some Khasi and Jaintia families are also matriarchal.
******
About:
       This video is just a portion of the speech on the programme, "Ek Bharat Shreshtha Bharat", a cultural exchange programme organised by MHRD, in collaboration with IIT Delhi on 9th October 2018.

Monday, 29 October 2018

Namjajok Didajok

Namjajok didajok, salan name dingtangjok,
Ada na∙ongni chabikon, jol∙ok ra∙bajolmanjok.

Badidake dakmaljok, gisik jamanga∙aljok,
Ka∙dingnaba siktaijok, mima rongchu su∙piljok.

Di badidaknajok, basak ron∙epilnajok,
Adatangan re∙babujok, chabitangko ra∙ebujok.

Nok-ko tekna man∙jaoba, bangbang donna nanguba,
Jong Mikkim dongenba, nampilajok hi∙aba.

Di dakudi namnua, ian melibatnua,
IIT Gate-ona re∙baua, anga ra∙ange on∙ua.

Di ong∙arijokba, na∙an re∙bamanjokba,
Anga an∙tangariba, nang∙na ra∙ange on∙jokba.

Tuesday, 16 October 2018

Ripeng Namtea

Ripeng baju namtea,
Katta ku·bimik knatoa;
Wakeng ku·keng ku·gepja,
Ku·eng ku·chok botpaja.
Mikkangode namane,
Simsakbone Dambe-ne.

Mikkrem mikjap dakbea,
Ku·misi ku·misa ra·pila;
Mikgitching mikpakma donpil·e,
Mikreng miktong nirongretpile;
Golpomikkane jinmaone,
Mikkrakbone Dambe-ne.

Jakjip jaksi reprepe,
An·tang nangrok dangtape;
Nachilkolona rang·san gongjole,
Nang·na chake biko gale;
Chi·mikene rentanawane,
Nang·ko cha·na Dambe-ne.

Mittin noksam nokgillo,
Chel·tang noksul songsulo;
Niokane nang mata pariko,
Galonna salonna man·ako;
Jelatgene a·sakna ku·jole,
Dambe-ne, simsakbee dongbone.


Monday, 15 October 2018

Ma∙skima

Angsi jomi dongonga,
Saksan a∙ba re∙matja.
A∙ba sampangkuri dikpripa,
Samjil dangna rang∙sokja.

Ka∙saa namkalongama, sajima grankal∙angongjokma,
Ka∙sin anga de∙chaatna, dimbrengkal∙e dandanda.
Angsi nang∙na ra∙bara, minil chaming cha∙etpa.
Ku∙sa ku∙gni du∙atna, be∙en bilakba∙kanna.

Jawan dakgamongjokma,
Samman balnangongjokma.
Miba cha∙o cha∙napja,
Chiba ringo ringnapja.

Jamba rikna man∙kuja,
Salbarako neng∙kama.
Mikka balwa rakba∙a,
Ha∙sil jamcha katkuna.

Angsi saja jomjaodi,
Jakra bamil matchotgni.
Be∙en mangrakpa∙odi,
Akgni sukko man∙pagni.


*****
Ortorang:
angsi - segipa
sampangkuri - a∙ba dikgipa samsi jatsa
samjil - samjiljil, samsi jatsa
grankal∙angongjokma - komikal∙angengjokma
ha∙sil - a∙bao cha∙pagipa nokgipin, jean hiri sima apsangrika.
jakra - a•bao skanggipa samsirang pikani ba dangani.
bamil - skanggipa samsi danga ba•chotani ja•mano samsi dangai

Miksongani:
      Ia poem ma∙skimani, jikgipa segipani ru∙utbee sakamani gimin duk ong∙bee skime an∙tangtang golpoenga. A∙ba samsi dikpripani gimin a∙ba re∙angnade sikbea indiba segipako nokko saksan galangmatskaja. Indake jikgipa, segipana simsakbee una ka∙sabee duk ong∙bee una pringo cha minil ra∙bae setangna du∙engon segipani saaniko namkalangama namkaja∙enga, ua sing∙a.
      Ua duk ong∙tinge, segipako sam jawa sam kal∙akengama ineba chanchiman∙pilenga. Indaken ua skimbee mikoba chikoba cha∙napja ringnapjaha. Segipa saani a∙selo jamatdal, a∙bao neng∙taknaba rikna matchotjaha aro sal rakko mikka wao indakpil∙e neng∙nikaniko man∙aha. Indake ua saksan a∙ba re∙ango, mikka balwa rakba∙ode a∙ba noksulni jamchina katnapna nangbeachim. Ua segipa an∙seng baljoke dongode katchae dongna man∙genchim ine ma∙ringaha.

Monday, 7 May 2018

Meghalaya - Brief

            Meghalaya is a beautiful hill state and is highly blessed with diversified topography. It is bounded by Assam on the North & East, and on the South and West by Bangladesh. It has a mixed culture with a number of tribes with three major tribes: Khasi, Garo and Jaintia all of which follow a matrilineal system where women are the owners of the property. Meghalaya is also one of the North Eastern parts of India which was not reigned by Mughals.
The people are simple and hospitable. Agriculture is the most primitive occupation. The major mineral resources are coal, limestone and glass-sand. The principal agricultural products are rice, maize, cotton, orange, ginger, banana, and pineapple. Rice is believed to be originated in Garo Hills.
If you are planning to explore Meghalaya, then get mesmerized by the green-carpeted mountains, natural terrains, and the sound of raindrops. Extremely beautiful adorned with natural beauty and natural climatic conditions, Meghalaya has always been one of the most sought destinations for tourists.
It has two national parks that are Balpakram National Park and Nokrek Biosphere Reserve, both are situated in Garo Hills and has four Wildlife Sanctuaries.[1] There are also many well-known caves: the first 10 of the 11 longest and deepest caves are situated in Meghalaya. Krem Liat Prah (30.957 km) in Jaintia Hills is the longest natural cave in India, Krem Puri in Mawsynram in East Khasi Hills is the longest sandstone cave (24.5 km) in the world and second longest in India in general category discovered recently (in 2016) and made renowned in March 2018 and Siju Cave in Garo Hills is popular for bats inhabitant.
Temperature is moderate throughout the year, largely controlled by monsoon & seasonal winds; and Shillong popularly referred as ‘the Scotland of the East’ has never experienced 30 0C. Mawsynram (Cherrapunji) has been credited as the wettest place on earth. Mawlynnong village (in East Khasi Hills) is Asia’s cleanest village. Amindagre, the cleanest village of Garo Hills is comparable to Mawlynnong and has created a legacy with wood and stone crafts. In 2011, the village bagged the Nirmal Gram Puraskar.
Some of the popular tourists destinations are: Balpakram-the land of perpetual winds, Nokrek Biosphere which is a home to a very rare citrus species Me∙mang Narang, orange of the spirits considered to be the most progenitor of all other varieties of citrus plants, Selbagre Hoolock Gibbon Reserve, where the only tailless ape can be found in India, Siju Bird Santuary, Chibragre an ideal picnic spot, Mawsmai Cave, Sohra Cherrapunji, Mawphlang Sacred Grove, Jarai Pitcher Plant Lake, the natural habitat of the carnivorus pitcher plant-Nephenthes Khasiana the only nepenthes species native to India, Jakrem hot spring-believed to have curative medicinal properties, Nohkalikai Falls, Elephant Falls, Dawki and Shillong peak.
Shillong Golf Course prides being one of the oldest, largest and finest natural golf circuits in the world. Don Bosco Museum one of Asia’s finest museums (on the promotion of indigenous and tribal cultures). Nongkhnum Island-the second biggest river island in Asia after Majuli Island in Assam.
Apart from being the abode to tourists, Meghalaya has transformed itself to be the education hub of the northeast. Some of the few elite education centres are St. Edmund’s School, St. Anthony’s college and school, Don Bosco College, IIM Shillong and NEHU. English is the official language of the state & medium of teaching in schools, colleges, and universities.
The major festivals are Shad Suk Mynsiem Dance - the religious ritual of Khasi tribe, Behdienkhlam - a colourful religious festival of Jaintia tribe that signifies the driving away of evil by wooden sticks and Wangala Festival - a post-harvest thanksgiving festival to the sun god of fertility Misi Saljong by the Garos.
Coming to connectivity - it has two airports: Umroi Airport and Baljek Airport, one railway station Mendipathar railway station in the western parts of the state. The state is easily accessible through roads which are smooth and well-connected.




[1]Baghmara Pitcher Plant Wildlife Sanctuary, Nongkhyllem Wildlife Sanctuary, Siju Wildlife Sanctuary, Narpuh Wildlife Sanctuary.

Sunday, 4 March 2018

Count to three


Let us all count to three;
and vote for CHANGE,
by intense study of the tree
that imparts stability to longer range.

Look carefully at the tributary brook,
That quenches the thirst of every livelihood.
To him, concealed with vain words, never ever; 

and not being tempted to a filthy lucre.

Let us count one, two, three;
Choose wisely to be truly free.
Let us be still for a second and breathe, 

and proceed for the one with quality seed.


Meaning of the context:
Tree, brook (here): candidate, desired person, proposed leader
Longer range (here): that can reach to the needs of far and near, the poor and the rich;
Lucre: Gain in money or goods; profit; riches, often in a negative sense.