Popular Posts

Showing posts with label garo. Show all posts
Showing posts with label garo. Show all posts

Tuesday, 16 October 2018

Ripeng Namtea

Ripeng baju namtea,
Katta ku·bimik knatoa;
Wakeng ku·keng ku·gepja,
Ku·eng ku·chok botpaja.
Mikkangode namane,
Simsakbone Dambe-ne.

Mikkrem mikjap dakbea,
Ku·misi ku·misa ra·pila;
Mikgitching mikpakma donpil·e,
Mikreng miktong nirongretpile;
Golpomikkane jinmaone,
Mikkrakbone Dambe-ne.

Jakjip jaksi reprepe,
An·tang nangrok dangtape;
Nachilkolona rang·san gongjole,
Nang·na chake biko gale;
Chi·mikene rentanawane,
Nang·ko cha·na Dambe-ne.

Mittin noksam nokgillo,
Chel·tang noksul songsulo;
Niokane nang mata pariko,
Galonna salonna man·ako;
Jelatgene a·sakna ku·jole,
Dambe-ne, simsakbee dongbone.


Monday, 15 October 2018

Ma∙skima

Angsi jomi dongonga,
Saksan a∙ba re∙matja.
A∙ba sampangkuri dikpripa,
Samjil dangna rang∙sokja.

Ka∙saa namkalongama, sajima grankal∙angongjokma,
Ka∙sin anga de∙chaatna, dimbrengkal∙e dandanda.
Angsi nang∙na ra∙bara, minil chaming cha∙etpa.
Ku∙sa ku∙gni du∙atna, be∙en bilakba∙kanna.

Jawan dakgamongjokma,
Samman balnangongjokma.
Miba cha∙o cha∙napja,
Chiba ringo ringnapja.

Jamba rikna man∙kuja,
Salbarako neng∙kama.
Mikka balwa rakba∙a,
Ha∙sil jamcha katkuna.

Angsi saja jomjaodi,
Jakra bamil matchotgni.
Be∙en mangrakpa∙odi,
Akgni sukko man∙pagni.


*****
Ortorang:
angsi - segipa
sampangkuri - a∙ba dikgipa samsi jatsa
samjil - samjiljil, samsi jatsa
grankal∙angongjokma - komikal∙angengjokma
ha∙sil - a∙bao cha∙pagipa nokgipin, jean hiri sima apsangrika.
jakra - a•bao skanggipa samsirang pikani ba dangani.
bamil - skanggipa samsi danga ba•chotani ja•mano samsi dangai

Miksongani:
      Ia poem ma∙skimani, jikgipa segipani ru∙utbee sakamani gimin duk ong∙bee skime an∙tangtang golpoenga. A∙ba samsi dikpripani gimin a∙ba re∙angnade sikbea indiba segipako nokko saksan galangmatskaja. Indake jikgipa, segipana simsakbee una ka∙sabee duk ong∙bee una pringo cha minil ra∙bae setangna du∙engon segipani saaniko namkalangama namkaja∙enga, ua sing∙a.
      Ua duk ong∙tinge, segipako sam jawa sam kal∙akengama ineba chanchiman∙pilenga. Indaken ua skimbee mikoba chikoba cha∙napja ringnapjaha. Segipa saani a∙selo jamatdal, a∙bao neng∙taknaba rikna matchotjaha aro sal rakko mikka wao indakpil∙e neng∙nikaniko man∙aha. Indake ua saksan a∙ba re∙ango, mikka balwa rakba∙ode a∙ba noksulni jamchina katnapna nangbeachim. Ua segipa an∙seng baljoke dongode katchae dongna man∙genchim ine ma∙ringaha.

Monday, 7 May 2018

Meghalaya - Brief

            Meghalaya is a beautiful hill state and is highly blessed with diversified topography. It is bounded by Assam on the North & East, and on the South and West by Bangladesh. It has a mixed culture with a number of tribes with three major tribes: Khasi, Garo and Jaintia all of which follow a matrilineal system where women are the owners of the property. Meghalaya is also one of the North Eastern parts of India which was not reigned by Mughals.
The people are simple and hospitable. Agriculture is the most primitive occupation. The major mineral resources are coal, limestone and glass-sand. The principal agricultural products are rice, maize, cotton, orange, ginger, banana, and pineapple. Rice is believed to be originated in Garo Hills.
If you are planning to explore Meghalaya, then get mesmerized by the green-carpeted mountains, natural terrains, and the sound of raindrops. Extremely beautiful adorned with natural beauty and natural climatic conditions, Meghalaya has always been one of the most sought destinations for tourists.
It has two national parks that are Balpakram National Park and Nokrek Biosphere Reserve, both are situated in Garo Hills and has four Wildlife Sanctuaries.[1] There are also many well-known caves: the first 10 of the 11 longest and deepest caves are situated in Meghalaya. Krem Liat Prah (30.957 km) in Jaintia Hills is the longest natural cave in India, Krem Puri in Mawsynram in East Khasi Hills is the longest sandstone cave (24.5 km) in the world and second longest in India in general category discovered recently (in 2016) and made renowned in March 2018 and Siju Cave in Garo Hills is popular for bats inhabitant.
Temperature is moderate throughout the year, largely controlled by monsoon & seasonal winds; and Shillong popularly referred as ‘the Scotland of the East’ has never experienced 30 0C. Mawsynram (Cherrapunji) has been credited as the wettest place on earth. Mawlynnong village (in East Khasi Hills) is Asia’s cleanest village. Amindagre, the cleanest village of Garo Hills is comparable to Mawlynnong and has created a legacy with wood and stone crafts. In 2011, the village bagged the Nirmal Gram Puraskar.
Some of the popular tourists destinations are: Balpakram-the land of perpetual winds, Nokrek Biosphere which is a home to a very rare citrus species Me∙mang Narang, orange of the spirits considered to be the most progenitor of all other varieties of citrus plants, Selbagre Hoolock Gibbon Reserve, where the only tailless ape can be found in India, Siju Bird Santuary, Chibragre an ideal picnic spot, Mawsmai Cave, Sohra Cherrapunji, Mawphlang Sacred Grove, Jarai Pitcher Plant Lake, the natural habitat of the carnivorus pitcher plant-Nephenthes Khasiana the only nepenthes species native to India, Jakrem hot spring-believed to have curative medicinal properties, Nohkalikai Falls, Elephant Falls, Dawki and Shillong peak.
Shillong Golf Course prides being one of the oldest, largest and finest natural golf circuits in the world. Don Bosco Museum one of Asia’s finest museums (on the promotion of indigenous and tribal cultures). Nongkhnum Island-the second biggest river island in Asia after Majuli Island in Assam.
Apart from being the abode to tourists, Meghalaya has transformed itself to be the education hub of the northeast. Some of the few elite education centres are St. Edmund’s School, St. Anthony’s college and school, Don Bosco College, IIM Shillong and NEHU. English is the official language of the state & medium of teaching in schools, colleges, and universities.
The major festivals are Shad Suk Mynsiem Dance - the religious ritual of Khasi tribe, Behdienkhlam - a colourful religious festival of Jaintia tribe that signifies the driving away of evil by wooden sticks and Wangala Festival - a post-harvest thanksgiving festival to the sun god of fertility Misi Saljong by the Garos.
Coming to connectivity - it has two airports: Umroi Airport and Baljek Airport, one railway station Mendipathar railway station in the western parts of the state. The state is easily accessible through roads which are smooth and well-connected.




[1]Baghmara Pitcher Plant Wildlife Sanctuary, Nongkhyllem Wildlife Sanctuary, Siju Wildlife Sanctuary, Narpuh Wildlife Sanctuary.

Sunday, 22 October 2017

RAKA - Maidakgipa kattarango totna jakkala

Anga Garo literature-ko poraiba·e uigipa ma·sigipade ong·paja. Angade garo subject-koan class 7-onasan poraipa·aigipa ong·paa. Indiba angni uiani aro ma·siani gita on·titi agan-bolpa·ate se-jote niatpa·na gisiko sikan baksa namnikbea. Ia kan·dikbee seani sanaba uie-ma·sidapani ong·gen ine anga bebera·a aro ka·donga. Ia tong·kandike segimin gipin lekkaoniko ba  seaoniko sing·sandigijasa  an·tangtang chanchianikosan segimin ong·a. Uni gimin iano angni seani mitamrangde ong·janaba donga, indake ong·gijanirang donggenchimode iako porainasegipa sakprakkon comment-o agan-talatbatatna namnikgipakoan mitelan baksa rimchaksoa.

Angni ia raka-ni gimin seani miksonganide, da·ororo bang·a official lekkarango raka tota-ni niamrangko ja·rikbajaengani giminsan ong·aia aro official lekka chappa ka·anirangode niamrangko ja·rike seode nambegen ine anga A·chik sakprakkon mol·molan baksa mitelna namnikbea.

Raka-ni gimin:
Anga saoba ripengrangni, “Angade raka totna changja’ ba ‘raka-ko gam·atna sapja” ine aganon gisiktango indake chanchironga: “Maini gimin raka mingasai?” Gisiktango aganchakatanio indake sokbara: British aro gipin jatrang mittam A·chik ku·ko ba kattarangko jekai da·ororo-o raka symbol gnang jakkalgiparangko, gam·atna changjani giminsa indake bimung minganio ga·akahakon. (They might have exclaimed with laughter or a smile, even after being repeatedly corrected, for being unable to pronounce properly those with RAKA words as, "It's HARD to pronounce' ba 'Gam·atna rakade"). Raka-ra maia aro uni ortoara maia? Raka-ni ortoara raka ba altue man·ani ong·ja. (Raka means hard or very hard; not easy). Iani giminsa raka ine agane iani symbol-ko donna gita gisik taning seng·gipa British-rang ia symbolko (·) donne jakkalba·na nanggahakon. Himm! Jeba ong·china iade chanchichipatangkosan agandapani ong·aia indiba raka-ni gimin ma·sianisa nangchongmotani ong·a.

Angni chanchiani gita rakani niamrangara ka·mao segimin gita ong·genkon:
  1.      Raka-ko mande aro song-ni bimungrangode jakkalja.

  2.    Raka-ko katta mingsao ge·sasan tota jekai 'Ka·saa' aganani gita seode ‘ka·sa·a’ dakesa ong·gen; ‘ka·wakpila’ iaba ‘ka·wakpil·a’ aro uandakgipa kattarango rakako ge·sasan totaia.

  3.    Raka-ko je kattarangon katta-ko agannengmitingo, katta mingsankon dongdika ba salrikpil·a gita tong·tang dake (jekai katta minggni gita chacha) aganna nanga, uandakgipa agan-golpoaniosan jakkala. Jekai ong·a (ong-a), na·a (na-a), na·simang (na-simang), ro·a (ro-a), kan·dika (kan-dika), ra·sroa (ra-sroa), ga·aka (ga-aka) aro uandakgiparango ku·rangtangko salrika dake gam·atna nanga.

  4.   Raka-ni symbol-ara ‘ · ’ ba dot ong·a. Symbol-ko A·chik ku·o chin minga. Uni gimin, english katta symbol-ni palo chin kattako jakkalskagen. Ia dotni ( · ) bimungkon bullet operator minga. Ia raka ( · ) chinkon english-chi interpunct ineba minga. Ia raka chinnara katta mingsanni jatchio ba on·titi kosak dakao, biapko ra·a. Jatchio innon, kattani jatchiarioko miksongja indiba kattani oikorni agre ka·maoba ong·ja jekai full stop aro agre kosakoba ong·ja jekai single inverted comma. Full stop ( . ), apostrophe ( ' ) aro gipin chinrangkode raka dake totna niamo (ba convention-o) jakkalba·jaha. Uni gimin rakani asol chin manchade bullet operator ( · ) ong·a.

Indiba facebook ba gipin social mediarango manderang gipin symbol-rangko jakkalrongenga. FB, whatsapp, sms aro gipin social media-rango manderangni jakkalani a·selde, mobile phone-rango raka symbol( · )-ko man·ja aro dongjani gimin ong·rongbata. Uni gimin ramram agangrikanio social media-rango jekai (‘ / ’ / . / `/ ˚ / ʺ / ~ / , / ^ / ˇ  / *) aro gipin uandakgipa chinrangko somoi jaruatgija·an seatna altubatani gimin bang·a manderangan jakkalrongska·enga. Rakana gipin chinrangko ramram social media-o jakkalanikode beng·gija ra·chaknaba ga·akaia, indiba porainade man·dikbea. Somoi aro altubatani, ia minggnio pangchake social media-ode beng·oba ong·grammaigen. Indiba officially jakkalanirango jekai lekka chappa ka·anio (Sastro, ring·ani ki·tap, poraiani ki·tap, booklet, leaflet, aro uandakgipa; A·chikni daka rikani gimin da·ororo internet-oba segatanirango) aro news ba koborrangko seanio gipin chinrangko jakkalaniko champengchong·motna gita kimkro (kim·kro) ka·ode nambata aro kra·abatgen.

A·chik ku·o, ku·rango agannani, jolni kri agannani bang·bea aro on·titi dingtanggrikanirang bang·a. Jekai anga kosako seaha:  'kimkro' ba 'kim·kro’, ian jolni kri gam·ata ba aganna. Literature-o ba jeko dakanioba taridaposa (ba modify ka·aniosa) nambatroroa aro silroroa. Uni gimin mitam kattarangode (exceptions ba) ra·chaktelna nangaoan ga·akaia maina A·chik a·song jol gimmikni kattarangkode da·osa ma·sibatrorobaenga aro giproroba·enga. Jekai English ku·sik-o gipin jatni kattarangkoba bilsini bilsi ra·dapenga, uandaken Garo literature-oba jolrikkitni kattarangko; aro raka totanio mitam niamrangko ra·dape aro taridape jakkalode silrorobegen. Indiba mingsa gisik rakna, raka totanio ja·ting ja·pang mangsonggipa niamko pe·aniko jakkalchong·motjaosa nambatbegen. 

Mitam phone-rangni keyboard-o, jekai mobile android app-o Google Indic Keyboard (Google Indic Languages) ingipa·o raka gita dakanggipa chin ge·sa donga. Ia chinnan, raka chinna bate on·tisa dotmabata. Ua chinnara, (•) ong·a. Ia (•) chin, gipin chinrangna batede ( '   ,   .   * ) krakal·e nika, indiba ian asol raka chinde ong·skaja. Uni gimin an·ching A·chikrangoniba ia mobile keyboard app-o raka chin bullet operator-ko donchina ba ra·gatchina ku·rang on·aba nangengaha, maidakode an·ching an·chingni gamchatbegipa raka oikorko name jakkalna man·gen.

Exceptions innon mitamrang example gnangsan angni gisikona nabara. Jekai man·a, gam·a, kal·a, chel·a aro uandakgiparang man·na, gam·ma, kal·la, chel·la inede ong·skana amjawa, maina convention-ni (niam ra·gatgimin) namgipako rakkiangkuna nanga. Uandakgipa kattarangkode jekai man·na-ko man·a ine convention-ni gita jakkalba·ani bidingo taridapjaoan nambegen aro angni chanchiani gitade man·a ine jakkaloan kra·eba nikbata. (Uandakgipa kattarangde ku·rang  ba sul gnang talatosa uina ma·sina altubata).

Mitam kattarango jeon vowel minggni minggittam donga, mongsongbate vowel-oni mingsara ‘U’ ong·a uandakgiparangode rakako donronggija jakkalba·aha ineba poraigimin lekkarangoniko ma·sina gita ama. Jekai uia, uina, uiata, etc. Tiktak atchrak-matchrak gam·a gita seode u·wia, u·wina, u·wiata inesa ong·na kra·achim. Indiba uarangara jaja·atanikosa do·ga oska·ani ong·bagen. Dakomangba, da·orode uandakgipa mitam kattarangkode raka gnang jakkalbatroroba·engaha jeka u·iatna aro u·ienga.

Rakani gamchatani:
Raka, spelling apsanno segipa kattarangko, orto ba miksonganiko dingtangata. Ian mingsa raka-ni gamchatbeani ong·a. An·ching A·chik ku·o, bang·a orto dintanggrikani kattarangan spelling-o apsangrikanirang donga. Indiba uandakgipa kattarangoni jaja·aniko champengna man·gipa aro gun gnanggatgipa raka chin ong·a. Uandakgipa kattarangara: ampang / am·pang, bijak / bi·jak, bipang / bi·pang, chama / cham·a, chenga / cheng·a, doka / do·ka, gama / gam·a, henga / heng·a, jatang / ja·tang,  jasa / ja·sa, kena / ken·a, polpola / pol·pola, ringa / ring·a, roa / ro·a, senga / seng·a, sona / so·na, tua / tu·a aro waring / wa·ring.

Hai an·ching officially seanirango asol raka chinko jakkalrimna. Saoba rang·datatnaba donga: "Bani raka bani nom·a? An·chingni jakkalenggipade gimikan A·chik oikoran ong·ja". Bebean an·ching A·chik an·tangni oikor dongjaha, jatni oikorko maidake gima·ataha darangan aganritingba·anio ma·sia. Indiba rasong gnangbe·e an·ching Roman oikorko jakkalengaha, aro an·ching jatni katta ku·rangko sena raka chinko man·aha. Ia raka chinnan gipin jatni sea jotanioni an·chingko dingtangata.

Raka-ko mande aro songni bimungrangode jakkalja:
Rakako mandeni aro songni bimungrangode jakkalrongja. Mandeni bimungo rakako jakkalna champengja indiba jakkalja·o nambata. Bimungtango rakako jakkalna sikgiparang jakkalna man·a,  mamung champengani dongja aro jakkalangna man·gen indiba dingtang dingtang officially kam nanganirango neng·nikaniko chagronggen. Jekai: Da·ororo dingtang dingtang College ba University-rango admission-na Online entrance test-rang ong·rongengaha. Ia entrance test-rangna gapatanirango, raka totna man·jawa aro bimungtangko sena neng·nikanirangko chagronggen. Documents baksa bimung apsan ong·jahaode ja·manno mairangko chagronggen, darangan uia. Uni gimin mandeni bimungrango rakakode jakkalja·on nambatgen.

Raka-ko katta mingsao ge·sasan tota:
Rakako katta mingsa·osan tota aro jakkala. Ian convention-ni ba niam ra·gatgiminno, katta mingsao ge·sasan tota. Indiba angni chanchiako parakna sikbea. Je kattarangan katta mingsa·o changgni ba changgittamna salrika gita, ba tong·tang dake aganna nanga raka ge·gni ba ge·gittamba jakkalaniko an·tangde namnika. Raka ge·sasan totgenchimode, mitam jolni kri agangipa kattarang, asol ku·rang aganbewal gimagen. Ian dukni ong·gen. Jekai: ka·saa - ka·sa·a, ka·wakpila - ka·wakpil·a, na·abain - na·aba·in, ga·akbaenga - ga·akba·enga, cha·ambaa - cha·amba·a, ja·rikbajaenga - ja·rikba·ja·enga aro uandakgiparang.

Changpaja·oba sappaja·oba, uigijagiparangna Computer-o, MS Word-o maikai rakako totna nanga, alamala sapatango dakmesokataniko niangna sikode ia link-oniko niangpa·bo:


ba


----------------------------------------------------------------------

YouTubbe Link: Rakako ripengtangna ma·talata

ba



Mol·molani: Changsatai, ia seanio taridapatna aro nambatanina agandapanirang na·simango donggenchimode sakprakkon comment-o ku·rangtangko on·atpachina mol·molan baksa mitelbea, maina "
Uigiparang jrip-mittip napchipari donggenchimode sawa ku·rangko on·e nama dingtanganiko ra·bagen"

Skanggipa posted: 22nd Oct., 2017
Last Edited: 20th Aug., 2019


Saturday, 19 August 2017

A·ding A·rankalacha


Duk ong·bea anga, a·song chigatangna,
Maiko dakgen indiba, ong·giminko jepana.
Ong·rongbea bang·bataon bilsi wachikario,
Tuna dongna man·gija, noka jama sripanio.
Mongsongbate hajal ritcha, a·du a·kawerango,
Songchakgipa ma·chakgipa chibimajol rikamrango.

Merong rongdik chidonrani gima-susimarijok,
Do·bima sa·dila gimikkon chisa man·pakjolangjok.
Wak-kasi 'ro matchu dudaldalba mikkopretcha·ongjok,
Ina chanapangora ka·ok siangakosa nikaljok.
Notang-detangkon de·nama, masu mattinan riknama,
Aia bachan katnawa, wilwil bawilan chibima.

Dakchakpana re·bachim, mol·molpaenga nokgimik,
Choldonggipa ka·sapae, chilchakchengda bilgimik.
Ganna chinna chripchrip, ki·sang mikkang chisripa,
Ka·tong birong donggipa, anu angjong changrikgipa.
Mikchi ong·chakpagipa, niatpada chingkoba,
Dakchakpada dikdikha, de·tompada on·tiha.

Mikchi jingjang ka·ang suang,
I·cha u·cha jilmikmakang chamikbrang.
Bachan katnapbekuna, banon dongnapbekuna,
Ma·ang diang niwingwang, riting ritu katpana.
Nang·pajongni balimcha a·ding a·rankalacha,
Katdupa
·na an·chingba, ka·sin re·ku deracha.

Summary:
Ia poem-o ma·ningsa detang baksa chima wari dal·ani gimin a·ding a·rankalaona katdua. Dakchakna re·bagiparangba sakon dakchakchengna jajapil·a.


Wednesday, 9 August 2017

Atchiramtang


Ka·sinsriksrik ka·sinjrime balwa balbaa,
Mikka tapchi tingtot tingtot wasisibaa,
Bola wa·a samsi samchek tangsim ritima
Gangajep
Tangsekgilgil a·bri a·kong do·mat ilgima.

Chidareni timtim gam·an baksa, ringna ringtoa
Bolgrimoni rong·brakoni joka, nina nitoa;
Salan ding·o, gitok ran·o, ringo okna chijima
Asongkam·e rong·patalo rona siksima.

A·paloni otchru bang·e jele cha·ama,
Koksi kie attamo cha·na kolna re·nama;
Rongma ma·gok ka·sin rim·am name basena,
Me·mang Mi·gon
Rongrukoba, alikoba dongo kolchapbajolna.

Wachichake ang·ke rim·o beben an·senga,
Ong·katako, jiraako niokgenba, rim·na altubatkala.
Kari jal·ik kam·chekenba polta tarina,
Dilja da·nang songo dongo me·su samjakna.

Gisik ra·a simbraata songna noknaba,
Bu·an bu·du kajia jike kal·grikakoba.
Ripeng baju mama ada mosa boningna,
Dokgrik su·grik ka·dingako jongada noabina.
Matchu mua, ki·i gala, koksep watako,
Pringni chakate saruknaba aguk tokako.
Batil ra·e, chola balbeng gane do·mat goako,
Mandal take, gari ga·e jaksi den·gilengako
Singsingata nikpiltaina, atchiramtangko.





Monday, 24 July 2017

My native land

Ranggira Hills, West Garo Hills, Meghalaya
Oh! In you there exists a hidden treasure
Red, green and yellow, colors of men's stature, immense measure;
Living creatures, all, big and small, together as one nature
Flowing and growing, sharing with no puncture.

Little bud keeps growing in spacious, chanting
Easing peace to the soul, calming; exciting;
The mind freeing from all noises
Yet not a devoid, to making choices.

City ailments, nothing, nothing of the kind
From dawn, birds chirping sweetness bind;
Erasing all disquieting, gentling the mind
Freeing all stinks with a breezing wind, forever find.

Oh! My native land, Garo land
That moves the feet to a soothing music, in a band;
Together all in bits performing one's own part
To the rhythms, in timing, to scenic nature's art.


About the poem:
The poet speaks of the natural scenic beauty of Garo Hills, Meghalaya, North East, India.

***   ***   ***
My Native Land : Written in Writerscafe
***   ***   ***
His other related english poems:
1. My Golden Home
2. The Fire
3. When see Dirty
4. The Soul's Legume
5. No longer am I
6. With ardour in thy flavor
7. My eared-little owl