Popular Posts

Wednesday, 27 February 2019

Joltangni ku∙bewalko ripingna (Standard A∙chik version)

         Joltangni ku∙bewalko ripingna indiba jolgipinni ku∙bewalkoba chonnikskajana aro jakkalangjringna. Da∙on anang dongkua rong∙kuchakba bang∙kua. Gimagimin kattako nemrimna, pindapgimin ku∙tangko kingkilakrimna aro gipugimin ku∙birongko koldorimtaina. Ia a∙bachengani ritingrangko poraichengon, maini bidingo aro maidakgipa miksonganina ripingani ku∙rang nakatenga darangan uiranna-ma∙siranna ine anga ka∙donga aro bebera∙a. Pora-bida skie ra∙aniara nama mangmangkosan skie ra∙ani ong∙ja indiba bikpil-chu∙pil, mikkang-ki∙sang, kosak-ka∙ma aro jakra-jakasi niwilwalenba chanchitaitaienba namako ripinganina, nambregijako taridapanina aro namsranggijako ra∙galanina ja∙ku de∙anisa ong∙a. Bida donganiara p’lak gadangonikon mande ra∙ani aro gamchataniko ma∙sie-uie ra∙anisa ong∙a. An∙ching jattangko ripingna nanga indiba jat gipinkoba gamchatnikna nangska∙a, maina darang jatan bol pangsanni cheksirangsa ong∙a. Cheksi-bipekrang bol bipang ma∙pangoni den∙ritamako man∙on sia, aro sijagenchimoba bijak sisropchenga-rendichenga aro ja∙dil su∙taina neng∙skima. Ia miksonganio an∙ching ning∙tubatkale chanchibewalna nanga.
             
             An∙ching A∙chik jat-o kotok 12 donga. Ia jatni kotok 12-ko, katta ku∙bewalo, kam daka bewalo aro songdongram a∙dok-a∙ja biap-jolni krisa kotok dolko baakaha (ine an∙tangde bebera∙a). Ia kotok-ko baakaniara namgninasa, aro ma∙ekgrikanina ong∙chongmotsrangja. Ia kotokni bidingo aro katta ku∙bewalo, mamung saloba baaka-ra∙ronnani aro mikkrem-mikchip mikreng-niani donganiara nikna altubegijagipa bisigraksan ong∙aia. Ia kotok ge 12-ni katta aganbewalko an∙ching ka∙sine ka∙sine ra∙dapgrike aro gamchatnikgrike jakkalba∙aniara, jatni nitobatkalbegipa aro knatobataniona ku∙rang ong∙dapgen. Jekai English ku∙sik-o bilsianti gipin jatni ku∙sikoni kattako ra∙dape bang∙a kattarangan mingsa orto-o donga aro rokkomari bang∙a. (Jekon English-chi agangenchimode, due to adapting and accepting the words of the foreign languages of the world, English language has numerous vocabularies). Iani gimin an∙ching jolantini ku∙bewalko jakkaldimna mikrakbena aro sko dondime chanchina nangenga. 

               Darang mandean atchina skang ‘badia song jolo aro maidakgipa nokdango atchigen, uko baseja aro seokja’. Da∙ororo an∙ching bi∙sa-de∙sarangkoba, chadamberangkoba aro dal∙gimin mitam mande gitchamanggipakomangba jolgipinni ku∙bewalko chonnikanirangko nikna aro knana man∙enga. Ia chonnikani bewalko ga∙kimitna-piktilongna krengode nambata. Na∙aba angaba Dakgipa Rugipa Patti-ra∙rongipani skaniosa, je a∙songni, songjinmani aro kona noksikni song jol gittim dringo atchiaha. An∙tangtang darangni namnikbe∙e baseanichi ong∙gijasa, kangalgipao ba choligipao je biap aro nokdang-dringo atchiaha. P’lak mandean an∙tangari changa sapanio atchia indiba maidakgipa jol aro gadang biapo dal∙roroa uani kri bewalrangko balnapa aro rang∙sita. Uni gimin an∙ching jadagipakoba ma∙sichake ra∙chakenba chonnikjana aro uigipa-seng∙gipaba an∙tangko gangbingna nangskaja. Man∙e cha∙gipa sakantian man∙e cha∙gipagandararaode tangkamna amja aro cholikal∙gijagipa mandeko nangkua. Apsan dake, kangalgipaba kangalgipagandarara∙ode tangkamna amja aro cholikal∙gipa mandeko nangkua. Cholikal∙gipa mande dakchakaniko nangesa, an∙tangko dakchakchina kangalkal∙gipako an∙tangni nok-o rakkia, aro noknokgipao dongpagipaba dakchakaniko nangesa cholikal∙gipao dongpa∙a aro uko dakchakska∙a. Choligipa mande chakkolni gamchataniko ning∙tue uigipa, rakkolko mamung saloba chonnikjawa aro kal∙stekjawa. Uni gimin sorkario-songsalo janggi tanganio an∙ching p’lakan jatgipinko, ma∙malgipinko, dolgipinko, kotokgipinko aro chu∙a-on∙dima gadang gipinko nanggrikani ong∙a. Ia saksa sakgipinko dakchakgrikanina nangskagrikaniko gisikona, be∙enona aro ka∙tongona bitchil satna ge∙na nangchongmota. 

                 Na∙a A∙we, Dual, Ganching, Chisak, Am∙beng, Matabeng, Matchi, Atong aro je kotok jolo atchiaha, uon katchabo aro ka∙srokbo. Na∙a Bangladesh-o, Tripura-o, Assam-o aro je jol biapoba Garo ong∙e atchiaha joltangni ku∙tangon ka∙dingsmitbo. Na∙a Assam-o, Karbi Anglong-o, Balat-o, Shillong-o, Dimapur-o, Refugee ong∙eba aro Garo Hills-ni hiri-sima jeon gipin jat baksa apsan dongbrinna nangachim aro Garo jat komibatgipa a∙dok-a∙jarangoba atchiahachim uon katchabo aro rasong chabo. An∙tangni atchiatangni a∙dok-a∙jana dukko man∙gipa mikchi jol∙jolgipara Dakgipako Rugipako mitelpil∙gijaniko mesoka aro jolgipinni ku∙bewalko chonnikgipa mandeba Misi-Saljongko chonnikgipa ong∙skaa. Jolni kri an∙tangtangni ku∙koba an∙ching tangkame tangsime ritime ripingna nangchongmota. Je kattarangan, aro bimungrangkon jolni kri A∙chik ku∙o katta donga, uandakgipa kattarangko an∙ching golpona aro ripingna nangchongmota. Garo ku∙chi agan-golpoanio an∙ching ku∙tango katta donggiparangkode ku∙tang kattako jakkalna nanga. English ba gipin ku∙o golpoa-ka∙dinganio uamangni ku∙ko chu∙gimik jakkaloan knatobata. Simon George aro Jesse James uamangni Comedy (Ka∙dingani) film-o janapani gita, English-chi aganode, English-chi gimikoan srangsrang; A∙chik ku∙chi aganode, A∙chik ku∙chian srangsrang aro je ku∙sikchian ua somoio jakkalengachim ua ku∙sikchi chu∙gimik srangsrang jakkalanian nambata aro me∙subata. Binda-bindi brin-bawe agananikode knatoja aro mesake dongsiksakataniko ra∙baa. Bebean gipin jat bang∙batao brine songdong-a∙chagiparang, bajar-anti re∙anio aro bading-chiwalanio gipin jatni kattarangko bang∙bate jakkalengaha, uan obostani kri ong∙enga. Uni gimin ia obostani kri ku∙tangko gima∙atenganiko an∙ching kana ong∙kamna nangjaengaha aro ia obostako sanna-banna nangengaha. Na∙aba angaba jean A∙chik bang∙batao aro diltugipa songadamrango atchigiparangba, gipin jat bang∙batgipa biapo atchigenchimode an∙chingni jongadaska ku∙tangko name srange man∙gijagipa gitan apsan ong∙genchim. Name nipilatgenchimode, Tura aro gipin Garo bang∙batgipa biapo atchigipa A∙chikrangba ku∙tang katta donggipa kattarangkon ku∙gipinko jakkaltokengaha. Dukko man∙a maina skia-pora donggiparangan ku∙tangko gualenggiparangan a∙wek-chiwekpil∙baengaha. Ia seanio gipin jat ba gipin jolni kattarangko aganabe aro jakkalnabe ine mangsongja indiba A∙chik ku∙tango golpoengode, chu∙gimik ku∙tango jakkalanikosa knatonikbata aro krabata. Iako aganengon an∙ching A∙we ku∙komangmangsan jakkalna nangja, Am∙beng ku∙komangmangsan jakkalna nangja aro Dual ku∙komangmangsan jakkipna nangja. An∙ching chiakongni beng∙blok gita ‘blok-blok blok-blok’ ine biapsanno mikodamdatari dongna nangjaha. An∙ching je jolni A∙chik ku∙koba brine-melie jakkalna aro ripingna nangbaenga. Uni gimin an∙ching jolni kri kattarangko agana man∙ode nambea aro uigijako pe∙skae on∙aniba namskabea. Ma∙sigijako talatgrikanichisa aro uigijaniko skigrikanichisa an∙ching sakprakni uianirang aro seng∙anirang jelroroa. Darang mandean me∙dikni miko channa amja. Apsan dake, darang mandean p’lako uina amja. Uni gimin chonnikgipa mande an∙tangni mikgriko uija∙ani a∙selsa ong∙a aro uamangko chonnikskajana krenganian nambesranga. 

             Garo Hills-ni a∙dok chiga diltugipa kona noksikrangchian, songadam-nokadamchimangba A∙chik ku∙o Bengali, Hindi aro English man∙chape golpoaniko knana brangjawa. Lekka-pora dongsranggijagipaoni ku∙sikonikomangba English kattako rongti-rongta aro rongsrangemangba b’longkatba∙ako knarongna amma. A∙chik ku∙chi tom∙bimongataniko ong∙atengani somoioba aganprakenggipaba (aganenggipaba) agre english-ko man∙chape agangiparang bang∙beenga aro ritimroroenga. English-chiba ong∙srangja aro Garo-chiba ong∙srangja. Bebean english man∙giparangnade, Garo-chi aganengon english man∙chape aganoba ortorangko aro miksonganirangko name talen uirikna man∙a. Indiba English man∙gijagipa knatimenggipanade rittiti-bintata ortorangko rongtale uirikna man∙jaenba miksonganiko chu∙banda ong∙esa ma∙sia. Ia aganprakanio English ba gipin ku∙ko jakkalnabe ine miksongja indiba je kattaan ku∙tango donga, uarangko jakkalon namsrangbata aro gamchatbata. Mitam kattarango Garo ku∙chi mangsonganiko talja aro rongsrangja, indiba gipin ku∙ko jakkalchapengon aganprakgipa sakanti ku∙tangona pe∙skajole agananian gun gnangbata maina uni miksongani ku∙rangantiko knatimsoenggipaprakan uirikna altubata. Ku∙tango dongtelgijagipa kattako, an∙ching A∙chik ku∙ona sroe jakkalna man∙a indiba ku∙tango donggipa kattako an∙ching gope galenba a∙kin cha∙atna nangsrangja. Ia janapanirango ku∙gipinko nidikanio ong∙ja indiba ku∙tangko moila-jabol nangatgija ripinganinasa ong∙a.

            Janapgimin gita mitam jolrango jeon A∙chikrang komibeachim uamang ku∙tangkon gualengaha aro gima∙atangengaha. Gualjagenchimoba obostani kri ku∙tangko jakkalja∙engaha. Uni gimin an∙ching joltangni A∙chik ku∙tangko jakkale ripingchina gita didigrikna aro ka∙dongatgrikna mikrakanirangko nangengaha. Jolgipinni ku∙ko chonnikjana indiba batesa jolni A∙chik ku∙antiko gima∙angenggipa kattarangko kolame-koldoe ripake-su∙srange ma∙kimatna-chongkimatna an∙ching didigrikna. Jolni ku∙bewalna ka∙dingstekjana aro ‘an∙tangba ua jolo atchigenchimode, maidakgipa ku∙bewalo agan-golpogenchim’, iandake chanchiska∙enba studapaniko galsrangenba kimitsrangna. P’lak jolni pora-bida donggipa-donggijagipa A∙chik sakprakrangan sea-jotaniomangmangsan ong∙aigija attam-pring ripeng-baju ganda baksa agangolpoanioba, A∙chik standard ( ba jekon bang∙aan A∙we inna) kattakosan ga∙subatgipa ine jakkalanichi jolgipinni kattarangde gima∙angengaha. Oe, A∙we kattarang ga∙sua indiba jolgipinni kattarangba apsannen ga∙sua. Je chadambean A∙chik standard kattako jakkalgija joltangni ku∙bewalo agan-golpoode, ua chadambe joltangni mandeskachimangba arongga ba skia man∙gijagipa ine chonnikanirangko chagrongani suakachim aro suakengkua. Uni gimin p’lak jolni ku∙bewalkon, jolni A∙chik ku∙birongkode an∙ching o∙brane-dangbrane rakkina nangchongmota. O∙branja-dangbranjagenchimode til∙tilangenggipa rendiangenggipa jolni gamchatgipa A∙chik kattarang rendie-ran∙krape gima-siangkugen. Joltangni ku∙bewalko sualode-warachakode, A∙chik ku∙oba mingsa ortokon bang∙a apsannanggipa kattachi talatna ma∙talna nambegen aro A∙chikku jelroroe chanangdapgen aro mikkang nitobatbegen. 

          Hahaha! Ka∙dingbo, maina ku∙sompopo dakska∙enga?  Indiba mingsakosa uie ra∙skana: Ka∙dingani rokkomrang donga. Ia ka∙dingani rokkom-ko anga rokkom chet-ona baakatna namnikbea, uarangara: (i) Ma∙sijae chonnikgija ka∙dingani (ii) Ma∙sie chonnikgija ka∙dingani (iii) Ma∙sijae kusinasan ka∙dingani (iv) Ma∙sie kusinasan ka∙dingani (v) Ma∙sijae chonnike-kal∙steke ka∙dingani (vi) Ma∙sie chonnike-kal∙steke ka∙dingani (vii) Gisikosan ka∙dingenba, ka∙dinggija-chonnikgija bu∙dapani, (viii) Gisikosan ka∙dingenba, ka∙dinggija-chonnike bu∙dapani. Je gitaba jolni ku∙bewalna ka∙dingbo, chonnikgija ka∙dinggipa an∙senga maina ua mande jolgipinni ning∙tuaniko uia. Jolgipinni ku∙bewalna chonnike ka∙dinggipa sakprakan, ku∙sik (ba language-ni) ning∙tuaniko uigijagipa ong∙a. Chonnikgija ka∙dinganian be∙enna-gisikna an∙senganiko ra∙baa, indiba chonnike ka∙dinganiara be∙enna-gisikna sabisi-sakonchiko balbaska∙a. Uni gimin jolgipinni ku∙bewalna ka∙dingna sikode ka∙dingna indiba chonnikgija ka∙dingna. Ka∙dinganio simsakberimtokna.

Ambinode intangode, ritimgitalni soksolgitalni chasongode, rong∙semsemko bisemsemko jing∙jingoba ki∙rokoba, chutaloba basegaloba neng∙batnawa gitchibatnawa. Da∙omitingan altumitingan sa∙ratangko otrokna, nokkratangko ba∙talna, balimtangko chi∙rongatna. Sa∙rao ammo mi rammako do∙ni wakni miko cha∙ako, do∙rikna-wakrikna namgekmiting. Ja∙manode ja∙wilode an∙chingni mikode bon∙tilonge-bon∙chichote cha∙emingna katnawa. Chon∙jaoba a∙nemate an∙cheng rong∙sem chigadamate donnawa. Jolni ku∙biwalba A∙chik jatni krong, ia krongko a∙kin wega∙aoniko jong∙mot cha∙aoniko champengna wal∙mikna-su∙mikna nangnawa.  Uni gimin hai p’lak jolni A∙chik ripengskarang joltangni ku∙biwalko krat cha∙gijaan, a∙sal on∙e bera kae chi rudape tangcha∙ataina aro damboltaiatna ku∙cholsan ja∙ku de∙rimna.

[In making lines]
Asol English: Please stand straight.
Bringimin Garo: Please, straight chadengbo (ba ka∙sapae straight chadengbo)
Asol Garo: Ka∙sapae sida chadengbo (ba ‘ka∙sapae sronge chadengbo’)

[In manner of standing]
Asol English: Please stand straight.
Bringimin Garo: Ka∙sapae straight chadengbo.
Asol Garo: Ka∙sapae srongkra∙e chadengbo. (‘Ka∙sapae sida chadengbo’, iade ong∙breja)
(Sida/sronge aro Srongkra kattani ortoara apsananga indiba apsanja)


(Ia kan∙dikgipa seanio A∙we kattachi seaha indiba mitam kattarangkode mangsongmanchaean Am∙beng ku∙bewalni sulko ra∙chapeba seaha).


Joltangni ku∙bewalko hai ripingtokrimna. 

[Ku∙pattina aro agandapna sikgipa sakprakon rimchaksoa. Comment-o janapatode kasrokbee mitelbege]

-          By Am∙beng pante